K van KRITAK
Kleine uitgeverij naar groot Meulenhoff
'De verre ooms', De Nieuwe Maand, september 1985
Monseigneur Albert Dondeyne kon me gestolen worden. Hij zat daar, klein, oud, verwezen, omringd door acolieten, tegenover ons, de redactie van Universitas. Dit Leuvens studentenblad had zopas Extraseksetras gepubliceerd, een nummer over voorbehoedmiddelen en homofilie en voorhuwelijkse betrekkingen en ander seksueels. In 1970 was dat gewaagd, in 1985 lijkt het een onschuldige jeugdzonde. De toenmalige Raad van Beheer, met stichter-patroon Dondeyne als spilfiguur, hief Universitas eenzijdig op. Vandaar die bijeenkomst en mijn enige confrontatie met Albert Dondeyne, in de benedenzaal van het Universitas-huis aan Hooverplein 11 te Leuven.
De oude priester overleefde het zedenbederf van zijn Universitas vijftien jaar en stierf dit voorjaar, enkele maanden voor zijn discipel in het christelijk humanisme Piet De Somer.
Toen deze in 1958 het tijdschrift De Maand oprichtte, had ik niet eens mijn Plechtige Communie gedaan. De Maand moest dezelfde verdraagzaamheid en christelijke rechtvaardigheid uitstralen als het Universitas van Dondeyne. Toen De Maand in 1971 herdoopt werd tot De Nieuwe Maand bleef de jaargangtelling verder lopen, omdat het ene een vervolg was op het andere. DNM legde wel een nieuw accent, op de progressieve frontvorming, en richtte haar zoeklicht op de linkerzijde van het maatschappelijk toneel.
Necrologisch toeval wilde dus dat de lezers van DNM deze jaargang geconfronteerd worden met de wortels van dit blad, blootgelegd door Georges Adé in ‘De geest van Dondeyne’ (DNM mei 1985) en door Jan Grootaers over Piet De Somer in ‘Vaarwel aan een Vlaamse Florentijn’ (DNM augustus 1985). Het brengt ook mee dat ik DNM ben gaan beschouwen als de nu door mij als hoofdredacteur te beheren erfenis van verre ooms die ik nauwelijks heb gekend.
Dit erf- of ideeëngoed werd doorheen de jaren doorgegeven door het ene merkwaardige gezelschap aan het andere. Eerst waren er baanbrekende katholieke leken, van wie Jan Grootaers en Jef Van Bilsen nog steeds tot de redactie behoren. Dan traden de travaillisten aan, met ondermeer Lode Hancké, die de huidige jaargang opende met zijn essay ‘De toekomst van 1789’. De dynamische lichting CVP-jongerenleiders 1969-1970 verkondigde daarop haar pluralistische ideeën tot in dit blad. Paul Pataer is gebleven, Jean-Luc Dehaene is gegaan. Kritische KUL-intellectuelen gaven nadien DNM haar politicologische inslag. Luc Huyse analyseert en verwoordt ons politiek systeem zo exact dat anderen hem alleen maar kunnen napraten. Met hem belanden we bij het huidige DNM-gezelschap, die rare mengeling van partijlozen die partij kiezen en partijdigen die uit hun zuil en partij barsten.
Deze ontwikkeling van DM-DNM blijkt parallel te lopen met de uitbraak uit de christelijke rangen (waartoe Dondeyne willens nillens een aanzet gaf) en met de Vlaamse ontvoogding (die Piet De Somer belichaamde). En ook dát zal toeval wezen: reeds enkele jaren vergadert de kernredactie van DNM in de benedenzaal aan Hooverplein 11 te Leuven. DM-DNM is nochtans nooit honkvast geweest. Want een blad leeft niet van ideeën alleen, maar moet ook gefinancierd worden.
Aanvankelijk was dat geen probleem: met de inkomsten van zijn medisch-microbiologische ontdekkingen, dempte Piet De Somer de gaten in het pad van De Maand. Dan werd DM-DNM bij Vlaamse uitgevers ondergebracht: Lannoo, De Standaard en Kritak, een opeenvolging die ook parallel loopt met de ontwikkeling van het blad.
Kritak kon het niet hebben van eigengereide mecenassen die negatieve saldo’s tot positief omtoveren. Dit mecenaat tiert vandaag, zowel links als rechts, alleen binnen het verzuilde establishment. Kritak moest het hebben van de opbrengsten van zijn twee winkels, de Leuvense en de Antwerpse, van de verdeling van ingevoerde boeken en van zijn eigen uitgaven. Vele Kritak-boeken behoren tot de non-fictionsfeer van de maatschappelijke beschrijving, analyse en commentaar. Zeker de laatste jaren grazen minder lezers op die wei, lezers verkiezen nu weer fiction, of kookboeken. En ondanks dit jaar van oorlogsherdenking, kon zelfs bestseller Het Boek der Kampen Kritak niet meer uit de rode cijfers houden. Wie zonder zonden is, werpe de eerste steen. Ook ik verkoos op vakantie te gaan met De vermaledijde vaders van Monika Van Paemel onder de arm, liever dan met Leven tussen twee vuren, de memoires van Jef Ulburghs, in de hand. Verkoos ik dus uitgever Meulenhoff boven ‘ons’ Kritak? Niet eens, want ik wist toen al bijna zeker dat de belangen van Kritak en Meulenhoff voortaan verweven zijn.
Hollander Meulenhoff zuiverde vanaf augustus de saldo’s van Kritak aan en laat Kritak met een schone lei herbeginnen. Die Kritak-Meulenhoff-story is hoofdzakelijk een cijferverhaal, een optelsom van minussen en plussen met - dat móet wel het besluit van Meulenhoff geweest zijn – winst als uitkomst. Je kunt het best Kritak-baas André Van Halewyck zelf vragen, maar ik vermoed dat Kritak in zijn nieuwe planning wat meer fiction in zijn wijn moet doen, en wat minder Polekarboeken. Want dát zal de deal wel zijn: putten dempen, wagen reviseren, vlotter bollen, maar dan zonder olieverlies, of de wagen mag tóch de schroothoop op.
Kritak wint voortbestaan, geldzekerheid en de helpende hand van een big brother in de boekenbusiness. Kritak verliest zijn winkels, personeelsleden en - als de wagen niet vlot bolt – een groot gedeelte van zijn autonomie. Want big brother is ook watching, al is dat meer naar de cijfers dan naar de letters. Als je het mij laat voorspellen, houdt ook de Meulenhoff-revisie Kritak niet draaiend als nonfictionuitgever in de non-conformistische Vlaamse marge, maar wie huist er nog in deze marge in deze jaren tachtig?
En De Nieuwe Maand in dit alles? De titel DNM is bezit van de redactie, zo leert de overlevering, dus géén bezit van Kritak en nog minder van Meulenhoff. Toch zit onze uitgave in het Kritak-pakket dat voortaan gefinancierd wordt door Kritak-M. Wij brengen ook wat binnen welteverstaan, namelijk abonnementsgelden, en die vloeien dit jaar verrassend vlot toe, waarvoor dank, dierbare lezer. Op die manier gaan de kolommen in de Kritak-cijfers die betrekking hebben op DNM er aantrekkelijker uitzien en daar komt het nu eenmaal op aan. De verre ooms in Amsterdam die voortaan DNM beheren, hebben niet de minste binding met dit blad, zijn ontwikkeling en zijn ideeën. De eerste directeur, Piet De Somer, is dood en begraven, maar dat zei ik al.
Het is maar dat u het nu weet, lezer, want verder doen we voort alsof er niets aan de hand is en bent u niet verplicht te letten op de belletrie die we tussen de Polekarstandpunten smeren. Ik wil niet cynisch worden bij dit inleiden van een verkiezingsnummer waarin de linkerzijde uiteenzet hoe na 13 oktober de crisis moet worden weggefinancierd. Maar op het kleine deeldomeintje Kritak hebben wij het níet gered.
Toch goed dat nos oncles d’Amérique voortaan wat geld opsturen, in ruil voor wat meer vrije-markt-gedrag.
INLEIDING TOT DE VLAAMSE PORTRETKUNST
In: Een bewogen portret. Cultuur en politiek in Vlaanderen. 10 jaar Kritak 1987-1986
De Nieuwe Maand, jg. 29, nr. 9, september 1986
Zelfportret 1. Ik zit, in het begin van de jaren zeventig, in de kelder van het hoofdgebouw van het Davidsfonds aan de Blijde Inkomststraat in Leuven. Doende tussen stoffige boekenrekken en een tafeltje orden ik het archief van deze cultuurvereniging. Haar secretaris Clem De Ridder is mijn opdrachtgever – hij zetelt in een bureau twee verdiepingen hoger, met Vlaamse symbolen in zijn glasramen. Hier beneden maak ik stapeltjes van bijvoorbeeld de briefwisseling van enfant terrible Flor Grammens met het DF. Terwijl kanunnik Jan David Clem De Ridder gezelschap houdt, kijken op mij de borstbeelden neer van Cyriel Verschaeve en Guido Gezelle en andere Vlaamse groten. Ik schnabbel hier een magere bijverdienste bijeen ter aanvulling van het hongerloon waarvoor ik aan het weekblad de nieuwe werk, het lijfblad van de Vlaamse linkse intelligentsia.
Zelfportret 2. Ik troon, in het midden van de jaren tachtig, in het televisiespel Namen Noemen, dat wordt opgenomen in het Amerikaans theater in Brussel. Een vrouwen- en een mannenpanel doen elkaar eigennamen raden. De BRT-dienst Amusement Woord aan de ontspanningssector is mijn medecontractant – hij voert Vlamingen op en af naargelang van hun spelprestaties en populariteit. Ik hang de clown uit, bijvoorbeeld door de naam Wilfried Martens aan te brengen bij het eten van friet en vragen van wie-wil-friet. Naast en tegenover mij zitten Ivan Heylen en La Esterella en andere Vlaamse beroemdheden. Ik schnabbel hier een vette bijverdienste bijeen ter compensatie voor het onbezoldigd werken aan het tijdschrift De Nieuwe Maand, een documentatiebron voor de Vlaamse linkse intelligentsia.
Beide niet eens karikaturale portretten vertonen dezelfde Vlaamse coloriet, hun gelijkenis is treffend. Telkens viert amateurisme hoogtij, of het nu gaat om archiverende arbeid in dienst van een gesubsidieerde cultuurkolos of om clownesk optreden in dienst van een parastatale culuurkolos. Het verschil tussen DF en BRT is overigens gering: beide sectoren worden door de katholieken gecontroleerd. Als achtergrond blijft, voor beide portretten, de Vlaamse vrietijdsbesteding behouden, van Davidsfondsavonden tot televisiespelen. Het decor is in beide gevallen sinister: het Amerikaans theater in de Heizelwoestijn moet daarbij niet onderdoen voor de Davidsfondskelder aan een drukke eenrichtingsstraat. Voor de attributen, van stofdoek tot frietzak, blijft het uit eigen zak behelpen geblazen. De boegbeelden van nevenpersonages zijn verwisselbaar, Verschaeve met Heylen en Gezelle met La Esterella. Het identieke hoofdpersonage blijft tweemaal zichzelf: bijverdiensten vergarend om te kunnen volharden in het in-stand-houden van de Vlaamse linkse pers, een blijkbaar armzalige bedoening. Het verschil tussen de nieuwe in het begin van de jaren zeventig en De Nieuwe Maand in het midden van de jaren tachtig is overigens verwaarloosbaar. Alleen de zetprodedures zijn ondertussen bijzonder ingrijpend veranderd, van lood tot floppy.
Zijn in Vlaanderen dan alleen de tijd en de techniek in beweging? Welnee, godzijdank – al blijft ook Vlaanderen zichzelf, zijn plan trekkend als Klein Duimpje, in dit sprookje dan wel met zijn blauw zondags kostumeke aan, zou Urbanus zegen, nog zo’n enfant terrible dat we nu eenmaal als ons patrimonium moeten beschouwen.
Vlaanderen bewoog
van Gal tot Kamagurka,
van Herman J. Claeys tot Tom Lanoye,
van de Internatioanle Nieuwe Scène tot Jan Fabre,
van Jos Van Eynde tot Louis Tobback,
want de ene bullebak is de andere niet,
van de Leuvense Harp naar de Brusselse Ultieme Hallucinatie,
of van de tweedehandsrommel naar de art deco,
ooit ruikend naar patchoeli, nu naar Silan Nieuwe Formule,
van Eddy Merckx tot Betty van Steenbroeck,
van Ferre Grignard tot Arno Hintjes,
en van Mike Verdrengh tot Kurt van Eeghem
en omgekeerd,
van de Volksgazet tot De Morgen,
wat zijn we er Vooruit gegaan,
in socialistisch perspectief,
eerst met vrouwen die de pil slikten,
dan met mannen die gesteriliseerd zijn,
van de kleinkunsteilanden naar Mallemunt en andere festivals,
van Martens I, II, II, IV naar V en VI,
van de debatavonden naar de praatshows,
van de Kritische Aktiedossiers naar Kritak-Meulenhoff.
Deze laatste ontwikkeling, een decennium lang verhaal, is de aanleiding tot dit boek, het voorgaande is er de inhoud van, althans ongeveer. Het gaat om een Vlaamse beweging die moeilijk onder één noemer te vangen is, ofschoon wél in een aantal tendensen.
In de oude groene van Dale kwam het woord privatisering niet voor, in de nieuwe versie, driedelig grijs, wél. Privé-initiatief is immers in, politiek wordt dit land sabenablauw, cultureel bedekt Vlaanderen zijn naaktheid met de kleuren en de namen van zijn sponsors. Komt er een tijd dat subsidies een vies woord zal zijn, even muf als openbare onderstand en, de haene kraait driemaal terwijl ik het durf te schrijven, sociale zekerheid?
Het engagement, het verbeteren van de wereld, te beginnen met het eigen roomse nest, heeft betere tijden gekend. Er was een tijd dat het weekblad Vrijdag fabrieksroet in het eten kwam gooien, er kwam een tijd dat het Nieuw Wereld Tijdschrift per ijsbreker zijn vrijblijvend beschavingswerk in Vlaanderen begon. In die eerste periode richtte Jef Ulburghs in Hasselt een arbeiders universiteit op, in de tweede zetelt hij vergrijsd in Straatsburg.
Wie die hele ontwikkeling tot en met haar wortels wil blootleggen, discussieert – dat gebeurt dus toch nog! – over het uitsterven van het modernisme en het gloren van het postmodernisme. Het modernisme is zo oud als de Franse Revolutie en staat onder meer voor de Verlichting en haar rationeel geloof in de ‘juiste’ ontwikkeling. Larie en passé, zeggen sommige mensen daarover vandaag, en ze gooien meteen het marxisme, ook een geesteskind van de Verlichting, mee overboord. Twee eeuwen na 1789 brengt ónze fin-de-sièclesfeer dan zoiets als het postmodernisme voort, dat – voorlopig – onder meer staat voor een sceptische kijk op het rationaliseren, normaliseren, regulariseren, homogeniseren van de maatschappij. De mensheid ligt ondertussen van dit alles niet wakker (want ook een gezonde slaap behoort tot haar fitnessrage), staat hoofdzakelijk onverschillig of cynisch toe te kijken. Waar is, zullen onze kinderen nog meer dan onze ouders zeggen, de goede (?) oude tijd dat men houvast had aan iets, bijvoorbeeld aan God en aan gebod.
Ach wat, de tolerantie is er ondertussen op vooruitgegaan. Er was een tijd dat de hel losbrak omdat in Masscheroen van Hugo Claus blote mannen optraden, stel u dat nog maar eens voor op het hedendaagse toneel.
Op den duur zal Vlaanderen misschien nog méér van zijn frustraties kwijtraken of er decent mee leren leven. Bijvoorbeeld de frustraties om zijn dwergenlijf, die geografische en demografische misvorming die meebrengt dat inheems talent ofwel wordt versmoord ofwel uit de grenzen barst, die belet dat minderheden toch de macht van hun aantal kunnen uitspelen, die er schuld aan heeft dat de onderbetaling hier de regel is en schnabbelen een uiting van schaamteloze levensdrift.
Want Vlaanderen, het boert voort, zij het dan eerder in zijn multinationale plants dan in zijn polderklei. In dit gezegende jaar 1986 waarin zijn Jean-Marie Pfaff die Spaanse strafschop stopt en Paul Vandenbussche met pensioen gaat, hebben we al twéé Mortiers, deze van Humo en deze van de opera, en nog altijd één en dezelfde Paul Goossens, een ex-katholiek die allicht zijn twijfels heeft over de geloofwaardigheid van de socialisten.